Lasy społeczne
Lasy jako miejsce wypoczynku i uprawiania różnych aktywności na stałe wpisały się w codzienność wielu Polaków. Trend ten szczególnie nasilił się w czasie pandemii COVID-19. Wraz z większym zainteresowaniem terenami zielonymi, szczególnie tymi położonymi w pobliżu miast, rosną także oczekiwania wobec sposobu zagospodarowania lasów – zwłaszcza tych najczęściej odwiedzanych.
Odpowiedzią na te potrzeby jest koncepcja lasów o wiodącej funkcji społecznej (LoWFS). Nie oznacza ona tworzenia nowej formy ochrony ani rezygnacji z prowadzenia gospodarki leśnej. Jej celem jest lepsze dostosowanie sposobu gospodarowania do funkcji, jakie dany las pełni dla ludzi i przyrody. Każdorazowo leśnicy uwzględnili lokalne uwarunkowania oraz rozwiązania wypracowane z mieszkańcami podczas opracowywania planu urządzenia lasu.
Wokół lasów o wiodącej funkcji społecznej pojawia się jednak wiele pytań i wątpliwości. Dlatego przygotowaliśmy zestaw najważniejszych pytań (FAQ), aby wyjaśnić, czym są te lasy, jak będą wyznaczane i co w praktyce oznaczają dla mieszkańców, przyrody i prowadzenia gospodarki leśnej.
1. Czy lasy o wiodącej funkcji społecznej to nowa forma ochrony przyrody?
Lasy o wiodącej funkcji społecznej nie są nową formą ochrony przyrody. Nie zostały wprowadzone ustawą o ochronie przyrody i nie oznaczają utworzenia nowej kategorii obszarów chronionych, takiej jak park narodowy czy rezerwat przyrody. Jeżeli na terenie lasu o wiodącej funkcji społecznej znajduje się rezerwat przyrody, obszar Natura 2000 lub inna forma ochrony przyrody, nadal obowiązują przepisy właściwe dla tych form ochrony. Wyznaczanie lasów o wiodącej funkcji społecznej odbywa się z poszanowaniem obowiązujących przepisów dotyczących ochrony przyrody i nie może prowadzić do naruszenia celów ochrony cennych siedlisk, gatunków ani innych wartości przyrodniczych.
2. Czy w lasach o wiodącej funkcji społecznej nie będzie wycinki drzew?
Lasy te nadal są objęte gospodarką leśną. Sposób prac zależy od przypisanego obszarowi jednego z czterech scenariuszy gospodarowania. Co to oznacza w praktyce?
To, jakie prace będą prowadzone w danym fragmencie lasu o wiodącej funkcji społecznej, będzie zależało od scenariusza gospodarowania przypisanego do tego obszaru. Zarządzenie nr 51 podpisane przez dyrektora generalnego LP wprowadza cztery scenariusze, które określają cele gospodarowania oraz zakres możliwych działań. Oznacza to, że w jednym kompleksie leśnym mogą obowiązywać różne zasady gospodarowania, dostosowane do lokalnych uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
Scenariusz 1 – procesy naturalne
Stosuje się go na obszarach o najwyższych walorach przyrodniczych, gdzie realizacja celów ochronnych i społecznych oznacza zachowanie lub odtwarzanie naturalnych procesów ekologicznych. Obejmuje on w szczególności rezerwaty przyrody (jeżeli jest to zgodne z obowiązującymi dokumentami planistycznymi), starolasy, siedliska bagienne i zalewowe, wybrane siedliska przyrodnicze pozostające we właściwym stanie ochrony, które nie wymagają prowadzenia ochrony czynnej, a także inne obszary, dla których analiza wykaże zasadność ograniczenia gospodarki leśnej.
Celem tego scenariusza jest zachowanie naturalnych procesów ekologicznych oraz naturalnej dynamiki ekosystemów leśnych. Co do zasady nie planuje się tu wycinania drzew. Zarządzenie przewiduje jedynie ściśle określone wyjątki, m.in. związane z bezpieczeństwem ludzi i mienia, ograniczaniem skutków klęsk żywiołowych, ochroną przeciwpożarową i przeciwpowodziową, a także realizacją planów ochrony oraz zwalczaniem gatunków obcych, przy czym zakres takich działań powinien być ograniczony do niezbędnego minimum.
Scenariusz 2 – leśnictwo bliskie naturze
Stosuje się go w lasach, w których priorytetem jest utrzymanie ciągłości drzewostanu, ograniczenie przekształceń krajobrazu oraz wykorzystanie naturalnych procesów odnowieniowych. Obejmuje on przede wszystkim lasy intensywnie użytkowane przez społeczeństwo ze względu na ich funkcje rekreacyjne, turystyczne, edukacyjne, a także lasy uzdrowiskowe i te położone przy terenach zwartej zabudowy. W tym scenariuszu preferowane są odnowienie naturalne, cięcia jednostkowe i grupowe, rębnie złożone (przerębowe, stopniowe i częściowe) oraz rozwiązania zapewniające utrzymanie osłony drzewostanu. Gospodarka leśna jest prowadzona w sposób sprzyjający kształtowaniu zróżnicowanej struktury gatunkowej, wiekowej i przestrzennej lasu, by w miarę możliwości ograniczyć powstawanie rozległych powierzchni pozbawionych drzewostanu. Jeżeli jednak stan lasu ulegnie pogorszeniu lub pojawią się zagrożenia dla jego trwałości, możliwe jest zastosowanie scenariusza 3.
Scenariusz 3 – leśnictwo stabilizacyjne
Stosuje się go w drzewostanach wymagających aktywnych działań zmierzających do poprawy ich stabilności, odporności oraz zdolności adaptacyjnych. Obejmuje on w szczególności drzewostany niestabilne, zdegradowane, ulegające procesom rozpadu, o składzie gatunkowym powodującym negatywne skutki dla siedliska, zagrożone skutkami zmiany klimatu oraz zdominowane przez obce gatunki drzew i krzewów o charakterze ekspansywnym. Celem tego scenariusza jest przebudowa lub odbudowa drzewostanów, aby były trwalsze, bardziej odporne oraz lepiej dostosowane do warunków siedliskowych. Prowadzone działania będą wpływały na poprawę kondycji lasu, co ma znaczenie w obliczu zmiany klimatu. Prace obejmą m.in. przebudowę składu gatunkowego drzewostanu, dlatego ich efekty mogą być miejscami bardziej widoczne niż w scenariuszu 2. Zakres i intensywność działań będą każdorazowo dostosowywane do stanu drzewostanu, warunków siedliskowych oraz wyników przeprowadzonej analizy.
Scenariusz 4 – leśnictwo tradycyjne zmodyfikowane prospołecznie
Stosuje się go na obszarach lasów o wiodącej funkcji społecznej, dla których analiza nie wykazała zasadności zastosowania scenariuszy 1–3. Gospodarka leśna prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi zasadami hodowli lasu, ochrony lasu, ochrony przyrody i użytkowania lasu, z jednoczesnym uwzględnieniem społecznych funkcji lasu. Celem tego scenariusza jest utrzymanie trwałości lasu i ciągłości realizacji wszystkich jego funkcji. W praktyce dąży się do ograniczania powierzchni zrębów zupełnych, preferowania rozwiązań ograniczających widoczne przekształcenia krajobrazu, zachowywania elementów zwiększających różnorodność biologiczną, wydłużania okresu użytkowania stabilnych i dobrze rokujących drzewostanów – o ile nie koliduje to z celami hodowlanymi, ochronnymi lub bezpieczeństwem publicznym – oraz ograniczania uciążliwości prac leśnych dla osób korzystających z lasu.
Wyodrębnienie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie oznacza wyłączenia go z prowadzenia gospodarki leśnej. Oznacza natomiast dostosowanie gospodarowania do funkcji pełnionych przez dany las, z uwzględnieniem jego uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych. Zakres i sposób prowadzonych działań będą zależeć od przypisanego scenariusza gospodarowania oraz ustaleń przyjętych w planie urządzenia lasu (PUL). Scenariusze gospodarowania będą wypracowywane podczas prac nad planem urządzenia lasu w dialogu prowadzonym z udziałem Zespołu Lokalnej Współpracy. W tym procesie uwzględniane będą potrzeby ochrony przyrody, zachowania walorów krajobrazowych oraz oczekiwania społeczne dotyczące sposobu korzystania z lasu.
3. Czy analizy ekonomiczne Lasów Państwowych to pretekst do wycinek bez ograniczeń?
Trwale zrównoważona gospodarka leśna musi opierać się na trzech filarach: przyrodniczym, społecznym i gospodarczym. Każde ograniczenie pozyskania drewna wpływa na lokalny rynek pracy, przemysł oraz dochody gmin. Analiza skutków nie służy blokowaniu ochrony, lecz zapewnieniu pełnej transparentności i pokazaniu decydentom oraz lokalnej społeczności pełnych konsekwencji danego wariantu. Z kolei przebudowa w Scenariuszu 3 jest koniecznością klimatyczną – pozostawienie osłabionych lasów bez interwencji grozi ich rozpadem.
4. Czy lasy o wiodącej funkcji społecznej zostawi się wyłącznie naturalnym procesom przyrodniczym?
W lasach o wiodącej funkcji społecznej nie obowiązuje jeden sposób gospodarowania, w zależności od ich położenia wybierany jest jeden z czterech scenariuszy gospodarowania, dostosowany do uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
Scenariusz 1 – procesy naturalne zakłada, że na wybranych obszarach o najwyższych walorach przyrodniczych podstawowym sposobem realizacji celów ochronnych i społecznych jest zachowanie lub odtwarzanie naturalnych procesów ekologicznych. Scenariusze 2–4 przewidują natomiast prowadzenie gospodarki leśnej, różniącej się zakresem i celem działań – od leśnictwa bliskiego naturze, przez działania zwiększające odporność drzewostanów, po tradycyjne leśnictwo uwzględniające w większym stopniu funkcje społeczne.
O tym, który scenariusz zostanie zastosowany, decydują lokalne uwarunkowania przyrodnicze, społeczne i gospodarcze oraz ustalenia przyjęte podczas opracowywania PUL. Nie ma więc jednego modelu obowiązującego we wszystkich lasach o wiodącej funkcji społecznej.
5. Czy o sposobie gospodarowania w lasach o wiodącej funkcji społecznej decydują wyłącznie leśnicy?
O sposobie gospodarowania w lasach o wiodącej funkcji społecznej nie decyduje żadna pojedyncza grupa. Proces opiera się na analizie uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych oraz dialogu prowadzonym podczas przygotowywania planu urządzenia lasu. Ostateczne ustalenia są częścią tego planu.
W procesie wyznaczania lasów o wiodącej funkcji społecznej dialog społeczny prowadzony jest w ramach Zespołu Lokalnej Współpracy (ZLW), który skupia przedstawicieli różnych środowisk, m.in. samorządów, mieszkańców, organizacji społecznych, przedsiębiorców (w tym przedstawicieli branży drzewnej), naukowców, Lasów Państwowych oraz innych zainteresowanych stron. ZLW to forum wymiany informacji, zgłaszania potrzeb i wypracowywania rozwiązań dotyczących sposobu gospodarowania w lasach. Każda ze stron ma możliwość przedstawia swoich argumentów i uwagi, co sprzyja uwzględnieniu różnych oczekiwań w procesie planowania. Rozwiązanie to zostało wcześniej sprawdzone podczas pilotażu lasów o wiodącej funkcji społecznej wokół 11 największych aglomeracji w Polsce, a doświadczenia z jego funkcjonowania wykorzystano przy opracowaniu obecnych zasad.
Celem procesu jest wypracowanie rozwiązań uwzględniających różne potrzeby społeczne oraz zapewniających trwałość lasów i możliwość pełnienia przez nie funkcji przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
6. Czy w lasach o wiodącej funkcji społecznej będzie pozyskiwane drewno?
Tak. Wyznaczenie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie oznacza zakończenia gospodarki leśnej ani powszechnej rezygnacji z pozyskiwania drewna. Zakres i sposób prowadzenia prac zależą od scenariusza gospodarowania przypisanego do danego obszaru oraz lokalnych uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
W lasach o wiodącej funkcji społecznej większy nacisk położony jest na ochronę walorów krajobrazowych, zachowanie cennych elementów przyrody, retencję wody oraz komfort i bezpieczeństwo osób korzystających z lasu. Dlatego sposób prowadzenia prac leśnych jest dostosowany do potrzeb danego obszaru. W niektórych miejscach nie planuje się pozyskania drewna, natomiast w innych będzie ono nadal prowadzone, ale z uwzględnieniem większego znaczenia funkcji społecznych lasu.
7. Kto decyduje o tym, jakie zasady będą obowiązywać w danym lesie?
Za przygotowanie zasad gospodarowania odpowiadają Lasy Państwowe podczas opracowywania projektu planu urządzenia lasu. Uwzględniają przy tym wyniki analiz przyrodniczych, społecznych i gospodarczych oraz dialog prowadzony w ramach Zespołu Lokalnej Współpracy (ZLW). W jego pracach uczestniczą przedstawiciele różnych środowisk, m.in. samorządów, mieszkańców, organizacji społecznych, przedsiębiorców, naukowców oraz Lasów Państwowych. Zgłaszane w trakcie dialogu uwagi i propozycje są analizowane przy opracowywaniu projektu PUL. Ostateczne rozwiązania są zapisywane w PUL, który zatwierdza minister właściwy do spraw środowiska.
8. Czy po wichurach, pożarach lub gradacjach leśnicy będą prowadzili prace na obszarze lasów o wiodącej funkcji społecznej?
Tak. Wyznaczenie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie oznacza pozostawienia lasu bez działań. W sytuacjach zagrażających bezpieczeństwu ludzi, np. po wichurach, pożarach czy gradacjach, leśnicy nadal będą prowadzić niezbędne prace związane z usuwaniem zagrożeń i skutków klęsk oraz odbudową lasu. Zakres tych działań będzie zależał od sytuacji i sposobu gospodarowania przyjętego dla danego obszaru.
9. Czy lasy o wiodącej funkcji społecznej zmieniają zasady korzystania z lasu przez ludzi?
Nie. Wyznaczenie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie zmienia zasad udostępniania lasów ani obowiązujących przepisów. Nadal można korzystać z lasu na takich samych zasadach jak dotychczas.
Można zbierać grzyby, jagody i inne płody runa leśnego na własne potrzeby, poruszać się rowerem i konno zgodnie z obowiązującymi przepisami, a samochodem wyłącznie drogami publicznymi oraz drogami leśnymi udostępnionymi do ruchu. Biwakowanie i rozpalanie ognisk są dozwolone tylko w miejscach wyznaczonych przez nadleśnictwo. Mogą również obowiązywać czasowe ograniczenia, np. ze względu na prowadzone prace leśne, bezpieczeństwo lub ochronę przyrody.
Należy podkreślić, że w lasach o wiodącej funkcji społecznej sposób prowadzenia gospodarki leśnej będzie w większym stopniu uwzględniał potrzeby osób korzystających z lasu. Dotyczy to m.in. bezpieczeństwa, utrzymania i rozwoju infrastruktury rekreacyjnej oraz edukacyjnej, ochrony walorów krajobrazowych i ograniczania uciążliwości prac leśnych.
10.Dlaczego w ogóle tworzy się lasy o wiodącej funkcji społecznej?
Coraz więcej osób mieszka w pobliżu lasów i korzysta z nich na co dzień – spaceruje, uprawia sport, odpoczywa, obserwuje przyrodę czy spędza czas z rodziną. Rozwój miast i przedmieść sprawia, że oczekiwania wobec lasów są dziś większe niż kiedyś. Mieszkańcy chcą nie tylko łatwiejszego dostępu do lasu i odpowiedniej infrastruktury, ale także zachowania walorów krajobrazowych, cennych przyrodniczo miejsc oraz spokojnej przestrzeni do wypoczynku.
Lasy o wiodącej funkcji społecznej powstały po to, aby w takich miejscach pogodzić potrzeby społeczne, przyrodnicze i gospodarcze. Ich granice oraz sposób gospodarowania są wyznaczane na podstawie analiz przyrodniczych, społecznych i gospodarczych oraz dialogu prowadzonego podczas przygotowywania planu urządzenia lasu. W jego ramach dla poszczególnych obszarów dobierane są scenariusze gospodarowania najlepiej odpowiadające lokalnym potrzebom i warunkom.
11.Czy w lasach o wiodącej funkcji społecznej będzie prowadzona gospodarka łowiecka?
Tak. Wyznaczenie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie oznacza rezygnacji z gospodarki łowieckiej. Jest ona nadal prowadzona zgodnie z obowiązującymi przepisami, w szczególności Prawem łowieckim.
12. Kto i jak może zgłosić propozycje utworzenia lasów o wiodącej funkcji społecznej?
Propozycje dotyczące wyznaczenia lasów o wiodącej funkcji społecznej oraz sposobu gospodarowania na tych obszarach mogą być zgłaszane podczas prac nad planem urządzenia lasu. Są one omawiane w ramach Zespołu Lokalnej Współpracy (ZLW), w którym uczestniczą przedstawiciele samorządów, mieszkańców, organizacji społecznych, przedsiębiorców, naukowców oraz Lasów Państwowych. Każda propozycja jest analizowana z uwzględnieniem uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
Model ten został wcześniej sprawdzony podczas pilotażu lasów o wiodącej funkcji społecznej wokół największych aglomeracji w Polsce, a doświadczenia z prac ZLW wykorzystano przy opracowaniu obecnych zasad wyznaczania tych lasów i prowadzenia w nich gospodarki leśnej.
Samo zgłoszenie propozycji nie oznacza jej automatycznego przyjęcia. Ostateczne rozwiązania są zapisywane w planie urządzenia lasu, który zatwierdza minister właściwy do spraw środowiska.
13. Jakie kwestie reguluje zarządzenie nr 51?
Zarządzenie nr 51 DGLP wdraża do praktyki ramowe wytyczne Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Opisane w nim zasady pozwalają na wdrożenie ich w planie urządzenia lasu. Wytyczne resortu wskazały kierunki, zaś Zarządzenie nr 51 daje leśnikom ramy wykonawcze do precyzyjnego dopasowania metod w dialogu społecznym przy pracach nad PUL.
14. Jak sprawdzić, czy dany las jest lasem o wiodącej funkcji społecznej?
Informacje o wyznaczonych lasach o wiodącej funkcji społecznej będą publikowane na stronie Lasów Państwowe oraz właściwego nadleśnictwa.
15. Jakie przepisy regulują funkcjonowanie lasów o wiodącej funkcji społecznej?
- Podstawę prawną funkcjonowania lasów o wiodącej funkcji społecznej stanowią:
- ustawa o lasach, która określa zasady prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, sporządzania planów urządzenia lasu oraz ustanawiania lasów ochronnych;
- ustawa o ochronie przyrody, w zakresie form ochrony przyrody występujących na tych obszarach;
- przepisy dotyczące lasów ochronnych (wydane na podstawie ustawy o lasach), które umożliwiają uwzględnienie ich szczególnych funkcji;
- zarządzenie nr 58 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z 2022 r., które wprowadziło możliwość wyznaczania lasów o zwiększonej funkcji społecznej;
- pilotaż prowadzony w 11 aglomeracjach, w ramach którego wypracowano model dialogu i zasady gospodarowania;
- zarządzenie nr 51 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z 20 lipca 2026 r., które ujednoliciło zasady wyznaczania lasów o wiodącej funkcji społecznej i prowadzenia w nich gospodarki leśnej.
- plan urządzenia lasu (PUL), zatwierdzany przez ministra właściwego do spraw środowiska, który określa sposób prowadzenia gospodarki leśnej w konkretnym nadleśnictwie i uwzględnia rozwiązania dotyczące lasów o wiodącej funkcji społecznej.
16. Kiedy mogą zostać wyznaczone lasy o wiodącej funkcji społecznej w mojej okolicy i na jakiej podstawie prawnej?
Lasy o wiodącej funkcji społecznej są wyznaczane przede wszystkim podczas opracowywania planu urządzenia lasu (PUL). To wtedy, w ramach prac Zespołu Lokalnej Współpracy, analizowane są propozycje mieszkańców, samorządów, organizacji społecznych, przedsiębiorców, naukowców i Lasów Państwowych. Wypracowane rozwiązania mogą następnie zostać wpisane do planu urządzenia lasu, który określa sposób prowadzenia gospodarki leśnej przez kolejne 10 lat.
Szczegółowe podstawy prawne opisano w odpowiedzi na pytanie 15.
W części lokalizacji proces wyznaczania lasów o wiodącej funkcji społecznej został rozpoczęty wcześniej w ramach pilotażu koordynowanego przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Docelowo jednak lasy o wiodącej funkcji społecznej będą wyznaczane sukcesywnie wraz z opracowywaniem kolejnych planów urządzenia lasu dla poszczególnych nadleśnictw.
17. Czy lasy o wiodącej funkcji społecznej staną się miejskimi parkami służącymi rekreacji mieszkańców?
Nie. Lasy o wiodącej funkcji społecznej nadal pozostaną lasami, a nie parkami. Ich celem jest lepsze dostosowanie sposobu prowadzenia gospodarki leśnej do potrzeb osób korzystających z lasu, przy jednoczesnym zachowaniu jego funkcji przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
Wyznaczenie lasu o wiodącej funkcji społecznej nie oznacza jego przekształcania w teren miejski ani intensywnego wyposażania w infrastrukturę rekreacyjną. Nie przewiduje się powszechnego ustawiania ławek, koszy na śmieci czy oświetlenia. Tego typu rozwiązania mogą być stosowane jedynie tam, gdzie są uzasadnione lokalnymi potrzebami i charakterem danego miejsca.
Lasy mają pozostać przede wszystkim ekosystemami leśnymi. Nadmierne nasycanie ich infrastrukturą mogłoby zwiększać presję człowieka na przyrodę oraz sprzyjać synurbizacji, czyli przystosowywaniu się dzikich zwierząt do życia w bezpośrednim sąsiedztwie ludzi. Dlatego sposób zagospodarowania lasów o wiodącej funkcji społecznej będzie każdorazowo dostosowywany do lokalnych uwarunkowań i wartości przyrodniczych.
