Ryś – tajemniczy kot polskich lasów
Skryty, rzadki i niezwykle czujny – ryś od lat budzi fascynację. Gdzie żyje w Polsce, jak poluje i co robią leśnicy, by go chronić? Oto opowieść o jednym z najbardziej niezwykłych mieszkańców naszych lasów.
Ryś to największy dziko żyjący przedstawiciel rodziny kotowatych w Polsce i jeden z największych drapieżników Europy. Choć jego sylwetka – z charakterystycznymi pędzelkami na uszach i krótkim ogonem – jest łatwa do rozpoznania, spotkanie go w naturze należy do rzadkości. To zwierzę skryte, prowadzące samotniczy tryb życia i unikające kontaktu z człowiekiem.
Gdzie żyje ryś w Polsce i jakie środowisko preferuje
Naturalnym środowiskiem rysia są rozległe, zwarte kompleksy leśne, najlepiej z gęstym podszytem i dużą liczbą kryjówek. Takie warunki rysie znajdują m.in. w Karpatach oraz w północno-wschodniej Polsce, ale coraz częściej możemy spotkać je w innych częściach naszego kraju. W Polsce wyróżnia się dwie populacje: karpacką i nizinną. Rysie potrzebują przestrzeni i spokoju. Na miejsca swojego bytowania wybierają miejsca oddalone od intensywnej działalności człowieka.
Czym żywi się ryś i jak poluje w lesie
To wyspecjalizowani drapieżnicy. Podstawę ich diety stanowią sarny, ale potrafią upolować także młode jelenie, zające czy ptaki. Polują najczęściej o zmierzchu i nocą. Mają wyśmienity wzrok – dostrzegają nawet najmniejszą ofiarę z odległości kilkudziesięciu metrów. Nie ścigają ofiary na długim dystansie – zamiast tego podchodzą ją bezszelestnie i atakują z zaskoczenia, wykorzystując krótkie, dynamiczne skoki. Po udanym polowaniu często ukrywają resztki zdobyczy i wracają do niej przez kilka dni.
"Powrót rysia" - przeczytaj artykuł Pauliny Król w Echach Leśnych (str. 32)
Rozmnażanie rysia – kiedy rodzą się młode
Cykl życia rysia jest ściśle związany z rytmem przyrody. Okres godowy przypada na przełom lutego i marca. Po około dwóch miesiącach samica rodzi zwykle od dwóch do czterech młodych, które przychodzą na świat późną wiosną – w maju lub czerwcu. Na miejsce porodu wybiera zaciszne miejsca jak rozpadliny skalne, wykroty, wypróchniałe pnie lub gęste młodniki. Samica najpierw karmi młode swoim mlekiem, potem zaczyna im przynosić stały pokarm, aż w końcu, jak maluchy podrosną, prowadzi je do upolowanej zwierzyny.
Młode pozostają pod opieką matki przez wiele miesięcy, ucząc się polowania i samodzielnego życia.
Ryś w Polsce – ochrona gatunku i odbudowa populacji
Historia rysia w Polsce nie była jednak łatwa. W XX wieku jego liczebność znacząco spadła. Dziś ryś jest gatunkiem objętym ścisłą ochroną, a jego populacja stopniowo się odbudowuje, także dzięki działaniom podejmowanym przez leśników i naukowców.
Jak leśnicy chronią rysia i jego siedliska
Leśnicy od lat angażują się w ochronę tego gatunku, przede wszystkim poprzez zachowanie i odtwarzanie odpowiednich siedlisk – rozległych, spokojnych kompleksów leśnych z bogatą bazą pokarmową. Wspierane są także działania monitoringowe, pozwalające lepiej poznać zwyczaje rysi i skuteczniej je chronić.
Projekt LIFE – odbudowa populacji rysia w północnej Polsce
W 2023 roku rozpoczął się międzynarodowy projekt "Rozszerzanie zasięgu populacji rysia w północnej Polsce", realizowany w ramach europejskiego programu LIFE przez 3 kraje: Polskę, Litwę i Niemcy. W Polsce realizatorami projektu są: Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze, Nadleśnictwo Spychowo oraz Fundacja WWF Polska.
Celem projektu jest wzmocnienie dwóch lokalnych populacji rysia euroazjatyckiego w północnej Polsce, co pozytywnie wpłynie na rozszerzenia zasięgu gatunku, zwiększenie zmienności genetycznej oraz umożliwi rozprzestrzenienie się populacji na inne obszary w Europie Środkowej i Zachodniej. W ramach projektu, który potrwa do końca 2028 roku, w Nadleśnictwie Spychowo został utworzony ośrodek rehabilitacji rysia. O otwarciu ośrodka rehabilitacji pisaliśmy TUTAJ.
Planowane jest, w czasie trwania projektu, wypuszczenie ok 60 rysi na wolność. Realizując projekt leśnicy będą współpracować m.in. z Niemcami, Austrią, Łotwą i Estonią, skąd będą sprowadzane rysie urodzone w niewoli, by zasilić genetycznie populację rysia w Polsce.
O zwiększającej się liczebności rysia w polskich lasach pisał Tomasz Kłosowski w jednym z numerów Ech Leśnych. "Ryś na (dobrej) drodze" (str. 26)
Współpraca transgraniczna na rzecz ochrony rysia
W ramach działań realizowanych przez Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych (CKPŚ) prowadzony jest projekt „Drapieżne pogranicze - transgraniczna współpraca na rzecz zintegrowanej ochrony dużych drapieżników w Polsce i na Słowacji”. Ma on na celu wzmocnienie współpracy między Polską i Słowacją w zarządzaniu populacjami trzech kluczowych gatunków dużych drapieżników: wilka, niedźwiedzia i rysia. To pierwsze tego typu przedsięwzięcie na pograniczu, realizowane w partnerstwie 19 instytucji, z Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych Lasów Państwowych jako partnerem wiodącym. Projekt ma na celu nie tylko wzmocnienie ochrony bioróżnorodności i lepsze zarządzanie populacjami drapieżników na obszarach przygranicznych, ale także zwiększenie świadomości ekologicznej mieszkańców, turystów i organizacji lokalnych, a tym samym podniesienie akceptacji społecznej dla obecności tych gatunków w przyrodzie.
Reintrodukcja rysia – powrót gatunku do polskich lasów
Istotnym elementem są również programy restytucji i reintrodukcji prowadzone we współpracy z organizacjami przyrodniczymi. Jedną z metod jest tzw. „born to be free” – młode rysie dorastają w specjalnych wolierach w lesie, a następnie samodzielnie wychodzą na wolność. Dzięki takim działaniom liczebność rysi w Polsce zaczęła wzrastać, a gatunek powoli wraca na dawne tereny.
Ryś symbolem dzikiej przyrody i zdrowych lasów
Dziś ryś pozostaje symbolem dzikiej, dobrze zachowanej przyrody. Jego obecność świadczy o zdrowiu ekosystemów leśnych – tam, gdzie żyje ryś, tam przyroda wciąż zachowuje swoją naturalną równowagę.
