Borówka a zmiana klimatu. Co czeka miłośników jagód?
Czy zmiana klimatu wpłynie na występowanie borówki czarnej w Polsce? Badania naukowe pokazują jasno, że gatunek ten nie zniknie całkowicie. Jednak w wielu regionach Europy – w tym w naszym kraju – warunki sprzyjające jego wzrostowi mogą się stopniowo pogarszać.
Kluczowe znaczenie mają modele klimatyczne. Z badań naukowych wynika, że w zależności od scenariusza emisji gazów cieplarnianych zasięg odpowiednich warunków klimatycznych dla borówki może się zmniejszyć nawet o 40–50% do końca XXI wieku. W scenariuszu umiarkowanym spadek ten szacowany jest na około 39%, natomiast w scenariuszach wysokich emisji może być on jeszcze większy.
Oznacza to, że przyszłość borówki czarnej zależy w dużej mierze od tempa i skali zmiany klimatu w nadchodzących latach. Największe straty przewidywane są w Europie Środkowej i Południowej, a więc także w Polsce. Jednocześnie zasięg występowania borówki ma się przesuwać na północ i w wyższe partie gór.
Lepszy wzrost, mniej owoców
Nie oznacza to jednak prostego „zanikania jagód”. Wpływ zmiany klimatu na borówkę jest bardziej skomplikowany. W cieplejszych rejonach Europy obserwuje się spadek przyrostów i zwiększoną śmiertelność pędów borówki, co może prowadzić do stopniowego wycofywania się gatunku z niżej położonych terenów.
Równie istotne są zmiany w przebiegu zimy. Pokrywa śnieżna pełni funkcję naturalnej izolacji dla roślin. Jej brak naraża je na przemarzanie i wysuszanie, a częstsze wahania temperatur uszkadzają pąki kwiatowe. Jednocześnie wcześniejsze nadejście wiosny, związane z szybszym topnieniem śniegu, wydłuża sezon wegetacyjny, ale zwiększa ryzyko przymrozków podczas kwitnienia. W efekcie roślina może mieć więcej czasu na rozwój, ale mniej owoców.
W skali całej Europy obserwuje się więc nie tyle zanik gatunku, ile przesunięcie jego zasięgu. W wyższych partiach gór borówka może lokalnie zyskiwać lepsze warunki, a nawet zwiększać swoją obecność. Nie rekompensuje to jednak strat na rozległych nizinach. W Polsce może to oznaczać zmniejszenie powierzchni, na których występuje borówka, oraz większą zmienność jej urodzaju w kolejnych latach.
Na występowanie borówki wpływają też zwierzęta. Badania eksperymentalne wskazują, że jeleniowate mogą ograniczać regenerację i wydajność owocowania borówki.
Rola borówki w ekosystemie
Borówka czarna to nie tylko smaczny owoc, który tak lubią zbierać Polacy. Krzewinki tworzą zwarte pokrywy, dzięki czemu chronią glebę przed erozją i ograniczają jej przesychanie. Stanowią też ważne siedlisko dla licznych owadów, a ich owoce są istotnym źródłem pokarmu dla ptaków i ssaków. Borówki uczestniczą także w obiegu węgla – jako element runa leśnego magazynują materię organiczną i wpływają na funkcjonowanie całego ekosystemu.
Działania leśników
Zmiany w występowaniu borówki są więc częścią szerszego procesu przekształceń lasów pod wpływem klimatu. W odpowiedzi na te wyzwania leśnicy prowadzą działania adaptacyjne, które uwzględniają funkcjonowanie całego ekosystemu. Obejmują one m.in. modyfikację sposobów prowadzenia cięć, większe wykorzystanie odnowień naturalnych, różnicowanie struktury drzewostanów oraz działania zwiększające retencję wody w lesie. Takie podejście sprzyja utrzymaniu stabilnych warunków siedliskowych, również dla roślin runa leśnego, w tym borówki.
Czy więc zbieranie jagód w Polsce odejdzie w przeszłość? Obecna wiedza naukowa wskazuje, że nie. Jednak dostępność borówek może się zmieniać – będzie mniej przewidywalna, bardziej zależna od lokalnych warunków i pogody w danym roku. To jeden z wielu sygnałów, że las – choć trwały – nie jest systemem niezmiennym.
Źródła:
- Puchałka R., Paź-Dyderska S., Woziwoda B., Dyderski M.K. (2023) – Climate change will cause climatic niche contraction of Vaccinium myrtillus L. and V. vitis-idaea L. in Europe.
- Hegland S.J., Gillespie M.A.K. (2024) – Vaccinium dwarf shrubs responses to experimental warming and herbivory resistance treatment are species- and context dependent.
- Anadon-Rosell A., Rixen C., Cherubini P., Wipf S., Hagedorn F., Dawes M.A. (2014) – Growth and Phenology of Three Dwarf Shrub Species in a Six-Year Soil Warming Experiment at the Alpine Treeline.
- Gerdol R., Siffi C., Iacumin P., Gualmini M., Tomaselli M. (2013) – Advanced snowmelt affects vegetative growth and sexual reproduction of Vaccinium myrtillus in a sub-alpine heath.
- Rixen C., Schwoerer C., Wipf S. (2010) – Winter climate change at different temporal scales in Vaccinium myrtillus, an Arctic and alpine dwarf shrub.
- Zeidler M., Husek J., Banaš M. (2024) – Bilberry Expansion in the Changing Subalpine Belt
